Bronkhorst de kleinste stad van Nederland

De naam Bronkhorst werd omstreeks het jaar 1000 voor het eerst vermeld toen een nazaat van Bruncharus, de eerste graaf van Hameland een nederzetting met deze naam zou hebben gesticht. Sinds 1482 bezit Bronkhorst stadsrechten.

Het stadje is planmatig opgezet aan de voet van het kasteel van de heren van Bronckhorst. Tot de voornaamste bewaard gebleven oudheden behoren de kapel en een paar huizen met trapgevels, alsmede enige woningen met houtwerk in de buitenmuren. Het kasteel, stadsmuren en de stads- grachten zijn verdwenen.

De naam Bronckhorst was vroeger een begrip dat samenging met strijd en onlust. In de l4de eeuw stonden de Bronckhorsten tegenover de Heeckerens in de Oelderse burgeroorlog, beide partijen werden gesteund door een wisselend verbond van edelen en steden. Deze oorlog betrof niet alleen de adel maar werd ook ingegeven door sociale spanningen.

Het was de tijd van veranderende krachtsverhoudingen tussen adel, kerk en burgerij. Ook elders in Nederland waren soortgelijke twisten. Dit leidde aan het eind van de 14de eeuw tot een grotere invloed van de steden die een bemiddelende rol hadden gespeeld bij de twisten; in deze regio de Oelderse kwartierhoofdstad Zutphen. bij de herindeling van gemeenten ten tijde van keizer Napoleon werd Bronkhorst onder het bestuur van Steenderen gesteld. De stad werd in 1813 door koning Willem 1 weer zelfstandig gemaakt, maar in 1817 opnieuw herenigd met Steenderen. Anno 2005 telt Bronkhorst circa 155 inwoners, waarmee het de kleinste stad van Nederland is. De stad Bronkhorst valt vanaf 1 januari 2005 onder de gemeente Bronckhorst. Deze gemeente is ontstaan door het samenvoegen van de volgende gemeenten:

Hengelo, Hummelo & Keppel, Steenderen, Vorden en Zelhem. De gemeente telt ongeveer 38.000 inwoners, heeft een oppervlakte van circa 30.000 hectare en is daarmee de grootste plattelandsgemeente van Nederland.

Bezienswaardigheden:

“Opdat nu de familie der oude Heren van Bronckhorst en de ingezetenen zelf, door de ongemakkelijkheid der wegen niet zouden belet worden de Goddeljke diensten niet dikwijls genoeg bij te wonen, is er in dit stedeke een kerk gebouwd”. Op 23 april 1344 doen Gjjsbert, Neer van Bronckhorst, ridder en zijn vrouw Catharina van Leefdael schenkingen ten behoeve van de door hen bij hun slot gestichte kapel, gewijd aan de Heilige Maagd Maria en de Heilige Martinus. Op 22 februari 1345 bevestigt Johannis, bisschop van Traiectum, de hernieuwde stichting en de begiftiging van de kapel bjj het kasteel te Bronckhorst en benoemt Johannes van Driel tot geestelijke van deze kapel. De kapel is dagelijks geopend tot 18:00 uur. In de zomermaanden worden hier regelmatig exposities gehouden; ook worden er concerten gegeven. 

Voor de kapel staat de stads- pomp, geschonken door de ANWB als blijk van waardering voor de vele restauraties in het stadje.

Deze begraafplaats had een regionale functie voor joden uit Brummen, Bronkhorst en Steenderen. De oudst bekende joodse inwoner van de drie plaatsen was benjamin Salomons, die zich vanaf 1april 1727 mocht vestigen in Bronkhorst, na toestemming van heer Johan Peter van Raesfelt, Kanselier van het Hertogdom Kleef en van de Graafschap Marck en Heer van Bronkhorst. Het oudste deel van het begraafplaatsje dateert van 1811 In dat jaar verkregen zes joden een stuk grond Straalmanshof genaamd.

Tevens verkregen zij “eene Joodse kerk staande te Bronkhorst”. Het fraaie metaheir-huisje (= Huis ter reiniging) is waarschijnlijk omstreeks 1859 gebouwd, zoals uit oude akten blijkt. Momenteel zijn er zeventien matseiwot (zerken), een gebroken fragment en drie paaljes zonder tekst. Op het oudste deel van de begraafplaats (1811-1859) moet nog een dozijn graven liggen. Daarvan zijn geen markeringen meer aanwezig. De oudste steen is uit 1859 van Nathan Halm Mansfeld, geboren te Warschau op 28 december 1814 en overleden te Brummen op 24 april 1859. De laatste letters op zijn zerk zijn de afkorting voor: “Tehie Nisjmatï Tseroera Bitsror Hachajiem”. Dat betekent: “Moge zijn ziel gebundeld worden in de bundel des levens”. In 1963 werd de begraafplaats op de lijst van beschermde monumenten geplaatst. Graag na uw bezoek het hek weer sluiten.

Aan het eind van de Boterstraat uitziend over de velden, ziet u aan de Spaensweerdweg de Bronkhorstermolen. De historische verbondenheid van Bronkhorst met deze molen ligt in het feit dat dit een “dwangmolen” was. Tot de heerlijke rechten van de eigenaar van de heerljjkheid Bronkhorst behoorde het recht op het gebruik van de wind. De inwoners van de stad waren gedwongen hun koren met deze molen te laten malen. Bij windstilte moest men wachten “tot der derde sonne” (drie dagen) eer men het graan door een rosof watermolen elders mocht laten malen. De molen staat aan de weg naar “Spaensweert”, een oude havezathe die, meer naar rechts in het landschap, als boerderij te zien is. Als er molenaars aanwezig zijn, kunt u er een kijkje nemen. 

Aan het einde van de kapelstraat vindt u een rechthoekig hoog gebouw met trapgevels, het enige pand in Bronkhorst met stedelijke allure. De eerste bekende bewoner, de richter Bernhard Buck, heeft na een stadsbrand het l3de-eeuwse huis in 1633 (zie muurankers) herbouwd onder gebruikmaking van oude stadsmuurresten. Sinds bewoning door het geslacht De Rechteren van Hemert heet ‘t Hoge Huys ook wel “Huis Ophemert. Van 1800 tot vandaag is ‘t Hoge Huys in het bezit van de familie Breukink.

Het Bronkhorsterveer brengt u via Brummen naar de Veluwe.

Eind vorige eeuw vestigden Sjef en Alie de Jong zich in het Gelderse Bronkhorst waar Sjef in 1987 een authentieke stadsboerderij had gekocht. Hier besloten ze een lang gekoesterde droom te verwezenlijken: het inrichten en exploiteren van een museum, geheel gewijd aan de grote Engelse schrijver Charles Dickens. Het pittoreske 16-de eeuwse Bronkhorst dat ook bekend staat als het kleinste stadje van Nederland, leende zich qua uiterlijk en sfeer bij uitstek voor dit plan. In 1988 startten Sjef en Alie het Dickens Museum.

Wat in 1988 begon met een kleine verzameling boeken en curiosa is uitgegroeid tot een prachtig museum, inclusief een rariteitenwinkel en een sfeervol theater.

Meer info: www.dickensmuseum.nl

Bron: Stadbronkhorst